Eksik delil ile aleyhe delil arasındaki fark

Bir belgenin veya kaydın dosyada görünmemesi, onun hiç var olmadığı ya da artık sunulamayacağı anlamına gelmez. Belge henüz sunulmamış veya dosyanın incelediğiniz kısmında yer almıyor olabilir. Dosyanın kapsamını kontrol etmeden yalnızca görünmemesine dayanarak kesin sonuca varmayın.

Hukuk davasında ispatın konusu, tarafların üzerinde anlaşamadığı ve uyuşmazlığın çözümünü etkileyebilecek vakıalardır. Herkesçe bilinen veya taraflardan birinin ikrar ettiği vakıalar çekişmeli sayılmaz (6100 sayılı Kanun m.187). Bu nedenle önce eksik olduğu düşünülen delilin hangi çekişmeli vakıayı aydınlatmasının beklendiğini belirleyin.

Temsili örnek: Bir taraf, ödemenin yapıldığını banka kaydıyla göstermeyi bekliyor ancak incelediği dosya belgeleri arasında bu kayıt görünmüyor. Bu durum, ödemenin kesinlikle yapılmadığını göstermez. Kaydın dosyaya sunulup sunulmadığını ve iddianın başka hangi delillerle desteklendiğini ayrıca kontrol edin.

Bir delil, yalnızca karşı tarafça sunulduğu için otomatik olarak aleyhe sayılmaz. Delilin içeriğinin hangi vakıayı desteklediğine ve o vakıanın davadaki iddialarla nasıl bağlantı kurduğuna bakılır. Aynı belge, bir iddia bakımından destekleyici olurken başka bir iddia bakımından belirleyici olmayabilir.

Tarafların dayandıkları vakıaları ispata elverişli biçimde somutlaştırmaları ve her delilin hangi vakıayı kanıtlamak için gösterildiğini açıklamaları gerekir (6100 sayılı Kanun m.194). Bu yüzden dosyadaki bir belgeyi incelerken yalnızca sonuç kısmına değil, hangi olayla ve hangi iddiayla ilişkilendirildiğine de bakın.

Temsili örnek: Bir yazışma, taraflardan birinin belirli bir görüşmeyi yaptığını gösterebilir; ancak yazışmanın tek başına görüşmede ileri sürülen bütün hususları kanıtlayıp kanıtlamadığı ayrı bir değerlendirmedir. Yazışmanın tamamı, tarihi, tarafları ve diğer delillerle ilişkisi önem taşıyabilir.

İspat yükü, bir vakıanın kanıtlanamamasının riskinin hangi tarafa ait olduğunu ifade eder. Kanunda özel bir düzenleme yoksa, iddia ettiği vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraf o vakıayı ispatlamakla yükümlüdür (6100 sayılı Kanun m.190). Bu nedenle, bir tarafın delil sunmamış olması tek başına davanın sonucunu belirlemez; önce hangi tarafın hangi vakıayı ispatlaması gerektiği belirlenmelidir.

İspat yükü kendisinde olmayan taraf da diğer tarafın iddiasının doğru olmadığına ilişkin delil sunabilir. Bu karşı ispat faaliyeti, delil sunan tarafın ispat yükünü üzerine aldığı anlamına gelmez (6100 sayılı Kanun m.191).

Hâkim, kanuni istisnalar dışında delilleri serbestçe değerlendirir (6100 sayılı Kanun m.198). Bu nedenle tek bir delilin dosyadaki etkisi, ilgili vakıa ve diğer delillerden bağımsız olarak kesinleştirilemez.

Taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır. Elektronik belgeler çıktı alınarak; talep edildiğinde incelemeye elverişli biçimde elektronik ortama kaydedilerek de sunulur (6100 sayılı Kanun m.219).

Mahkemenin bir belgenin ibrazını istemesi ve belgenin sunulmaması, her durumda içeriğin diğer tarafın anlattığı gibi kabul edileceği anlamına gelmez. 6100 sayılı Kanun m.220’de bunun için koşullar öngörülür: Mahkemenin belgeyi ispat için zorunlu ve talebi kanuna uygun bulması; belgenin karşı tarafın elinde olduğunun ikrar edilmesi, talep üzerine susulması veya resmî kayıt ya da başka bir belgeyle varlığının anlaşılması gibi koşullar önem taşır. Bu koşullar sağlanırsa mahkeme belgeyi ibraz etmesi için kesin süre verir.

Belgenin elinde bulunduğunu inkâr eden tarafa, belgenin elinde bulunmadığına, özenle aradığı hâlde bulamadığına ve nerede olduğunu bilmediğine ilişkin yemin teklif edilir. Belgeyi ibraz etmesine karar verilen taraf belgeyi verilen sürede sunmaz ve aynı süre içinde delilleriyle birlikte kabul edilebilir bir mazeret göstermezse veya belgenin elinde olduğunu inkâr edip teklif edilen yemini kabul ya da icra etmezse, mahkeme duruma göre belgenin içeriği hakkındaki diğer tarafın beyanını kabul edebilir (6100 sayılı Kanun m.220). Bu, otomatik bir sonuç değil, maddede sayılan koşullara bağlı bir imkândır.