İşçilik alacağı için eksik belgeler nasıl belirlenir?

“İşçilik alacağı” tek bir talep türü değildir. Ücret, fazla çalışma veya yıllık izin gibi her kalemde incelenecek kayıtlar farklı olabilir. İlk olarak talep etmeyi düşündüğünüz kalemi, iş ilişkisinin başlangıç ve bitiş tarihlerini, varsa işyeri veya görev değişikliklerini not edin.

Belgelerin hangi tarih aralığını kapsadığını kontrol edin. Örneğin ücret hesap pusulası bir ödeme dönemini, çalışma çizelgesi ise başka bir tarih aralığını gösterebilir. Kayıtların hangi günleri kapsadığını ve aynı döneme ilişkin bilgilerin birbiriyle uyuşup uyuşmadığını karşılaştırın.

İş sözleşmesi, kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle bağlı değildir; süresi bir yıl veya daha fazla olan sözleşmelerin yazılı yapılması gerekir. Yazılı sözleşme yapılmadığında işveren, genel ve özel çalışma koşulları ile kanunda sayılan diğer bilgileri gösteren yazılı belgeyi en geç iki ay içinde vermelidir. Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli iş sözleşmeleri bu yükümlülüğün dışındadır; iş sözleşmesi iki aylık süre dolmadan sona ererse belge en geç sona erme tarihinde verilmelidir (4857 sayılı İş Kanunu m.8).

Ücret veya ücret eki: Ücretin kararlaştırılmasına ilişkin sözleşme ya da yazılı çalışma koşulları, ücret hesap pusulaları ve varsa banka hareketlerini aynı dönem için karşılaştırın. Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki diğer ödemelerle ilgili kayıtları da talebinizle bağlantılıysa inceleyin (4857 sayılı İş Kanunu m.32). İşveren, işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde ücret hesabını gösteren imzalı ya da işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermelidir. Pusulada ödeme günü ve dönemi, ek ödemeler ile kesintiler ayrı ayrı gösterilmelidir (4857 sayılı İş Kanunu m.37). Pusula ile banka kaydı arasında fark varsa tarih ve tutarı not edin.

Fazla çalışma iddiası: Elinizde bulunuyorsa, çalışma saatlerini veya vardiyaları gösteren çizelgeleri, giriş-çıkış kayıtlarını, görev planlarını ve aynı döneme ilişkin yazışma ya da elektronik kayıtları bir araya getirin. Her kaydın hangi günleri kapsadığını ve ileri sürdüğünüz çalışma saatleriyle nasıl örtüştüğünü belirtin. Bu kayıtların elinizde bulunmaması, tek başına çalışma yapılmadığını göstermez.

Kullanılmamış yıllık izin iddiası: Varsa izin taleplerini, izin tarihlerini gösteren kayıtları, işyeri yazışmalarını ve elinizdeki diğer ilgili belgeleri tarih sırasına koyun. Belirli bir dönem için kayıt bulamıyorsanız, hangi tarih aralığının ve hangi bilginin eksik kaldığını not edin.

Bu örnekler zorunlu veya eksiksiz bir belge listesi değildir. Genel kural olarak, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraf o vakıaya ilişkin ispat yükünü taşır; kanunda özel bir düzenleme varsa bu kuralın uygulanışı değişebilir (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.190).

İşçinin elinde bulunmayan kayıtları, elindeki belgelerle aynı grupta göstermeyin. İşveren, çalıştırdığı her işçi için özlük dosyası düzenler ve bu dosyada kanunlar uyarınca düzenlemesi gereken belge ve kayıtları saklar (4857 sayılı İş Kanunu m.75). Bu nedenle sözleşme, ücret kayıtları veya işyerinde tutulmuş olabilecek çalışma belgelerini listenizde “işverende olabilir” diye belirtebilirsiniz; belgenin gerçekten düzenlendiğini ya da hâlen bulunduğunu varsaymayın.

Her olası kayıt için belgenin türünü, ilgili olduğu dönemi ve açıklayabileceği olguyu yazın. Örneğin, belirli günlerdeki çalışma saatlerini gösterebileceğini düşündüğünüz bir kaydın yanına hangi fazla çalışma iddiasıyla ilgili olduğunu ekleyin.

Yazılı ve basılı metinlerin yanında fotoğraf, görüntü, ses kaydı ve elektronik ortamdaki veriler de uyuşmazlık konusu olayları ispata elverişli oldukları ölçüde belge kapsamındadır (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.199). Elinizdeki elektronik kayıtların tarihini ve hangi olaya ilişkin olduğunu not edin; yalnızca dosya adına veya ekran görüntüsüne bakarak içeriğinin açık olduğunu varsaymayın.

Bir belgenin işverende olabileceğini düşünmeniz, onun kesin olarak bulunduğunu göstermez. Listenizde “işverende olabilir” ve “varlığı teyit edilmedi” ifadelerini ayrı tutun; belgeyi mümkün olduğunca türü, dönemi ve açıklayacağı olguyla tanımlayın.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.219, tarafların kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan belgeleri mahkemeye ibraz etmesini düzenler. Elektronik belgeler çıktı alınarak, talep edildiğinde incelemeye elverişli biçimde elektronik ortama kaydedilerek sunulur. Bu madde, işverenden belgeyi dava öncesinde hangi yöntemle isteyeceğinize ilişkin bir usul açıklamaz.

Mahkeme, belgenin ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna ve talebin kanuna uygun bulunduğuna kanaat getirirse, karşı tarafın belgeyi elinde bulundurduğunu kabul etmesi, talep üzerine susması veya belgenin varlığının resmî kayıt ya da başka bir belgeyle anlaşılması gibi kanunda sayılan koşullarda ibraz için kesin süre verir. Karşı taraf belgenin elinde olduğunu inkâr ederse, kanunda belirtilen hususlarda yemin teklif edilir (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.220).

Belgenin sunulmaması her durumda diğer tarafın beyanının kabul edileceği anlamına gelmez. Belge verilen sürede sunulmaz ve aynı sürede delilleriyle birlikte kabul edilebilir bir mazeret gösterilmezse ya da belgeyi elinde bulundurduğunu inkâr eden taraf teklif edilen yemini kabul veya icra etmezse mahkeme, duruma göre belgenin içeriği hakkındaki diğer tarafın beyanını kabul edebilir (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.220).