Rehber · Belge analizi
Mali belge eksikse yapay zekâ analizinde belirsizlik nasıl gösterilmeli?
Mali belgelerden biri eksikse yapay zekâ, yalnızca mevcut kayıtların desteklediği bilgileri kesin bilgi olarak sunmalı; çıkarımları olasılık, bilinmeyenleri ise açıkça belirtilen eksikler olarak göstermelidir. Bir belgenin dosyaya yüklenmemiş olması, o belgenin hiç düzenlenmediğini veya işlemin gerçekleşmediğini tek başına kanıtlamaz. Analizin güvenilirliği, hangi belgenin hangi soruyu yanıtladığına ve diğer kayıtlarla uyuşup uyuşmadığına bağlıdır.
Belgenin eksik olması neyi gösterir?
Bir eksik belge, inceleme için sunulan dosyada bulunmayan veya içeriği doğrulanamayan belgedir. Bu, belgenin hiç düzenlenmediği, işlemin yapılmadığı ya da kaydın başka bir yerde bulunmadığı anlamına gelmez. Yapay zekâ, dosyadaki yokluğu ancak “sunulan belgeler arasında bulunmuyor” diye tanımlamalıdır.
Eksik belgenin önemi, sorulan soruya göre değişir. Temsili örnek: Bir dekontta ödeme tutarı görülebilir; ancak bu kayıt, ödemenin hangi borçla ilgili olduğunu tek başına açıklamayabilir. Fatura bulunmadığında da mevcut yazışmalar veya hesap kayıtları bazı bilgileri gösterebilir; fakat bunlar faturanın içeriğini kendiliğinden doğrulamaz.
Bu nedenle analizden önce şu ayrımı kurun: Dosyada ne var, hangi bilgi çıkarım yoluyla söyleniyor ve hangi bilgi mevcut kayıtlarla bilinmiyor?
Kesin bilgi, çıkarım ve bilinmeyen nasıl ayrılır?
Yapay zekâdan her bulguyu dayanağı ve sınırıyla birlikte sunmasını isteyin:
- Doğrulanmış bilgi: Sunulan belgede açıkça görülen ve hangi belgeye dayandığı belirtilen bilgi. Temsili örnek: “Sunulan dekontta bir ödeme işlemi görünüyor.” Bu ifade, dekontun doğruluğunun veya işlemin hangi borca ait olduğunun ayrıca doğrulandığı anlamına gelmez.
- Çıkarım: Birden fazla kaydın birlikte değerlendirilmesine dayanan, ancak doğrudan belgede yazmayan olası açıklama. Temsili örnek: “Tarih ve tutar benzerliği, bu ödemenin ilgili faturayla bağlantılı olabileceğini düşündürüyor; bağlantı kesin değil.”
- Bilinmeyen veya çözülemeyen nokta: Mevcut belgelerin yanıtlamadığı soru. Temsili örnek: “Ödeme açıklaması bulunmadığından tutarın hangi borca mahsup edildiği bu kayıtlarla belirlenemiyor.”
Birden fazla belge uyuşmuyorsa, yapay zekâ farkı ve her rakamın kaynağını göstermeli; dayanağı açıklanmayan tek bir tutarı kesin sonuç gibi vermemelidir. Yapay zekânın “yüksek güven” gibi bir ifadesi de belgenin kaynağının, doğruluğunun veya hukuki anlamının bağımsız olarak doğrulandığını göstermez.
Eksik belgeyle analiz nasıl yürütülür?
Analizin varsayımları fark edilmeden sonuca dönüşmesin diye belge listesini, soruyu ve eksikleri birlikte tanımlayın.
-
Soruyu daraltın
“Alacak var mı?” gibi kapsamlı bir soru yerine, “Sunulan kayıtlarda hangi ödeme tutarları görünüyor?” veya “Hangi kayıtlar birbiriyle uyuşmuyor?” diye sorun. Böylece yanıtın mevcut belgelerin sınırında kalmasını kolaylaştırırsınız.
-
Sunulan belgeleri adlandırın
Fatura, dekont, hesap ekstresi veya yazışma gibi kayıtları dosya adı ve tarih bilgisiyle listeleyin. Bir belgenin hangi bilgi için dayanak gösterildiğinin açıklanmasını isteyin.
-
Eksikleri ve çelişkileri belirtin
Bulunamayan belgeyi “sunulan belgeler arasında bulunmuyor” diye kaydedin; hiç düzenlenmediği sonucunu çıkarmayın. Tutar veya tarihler farklıysa her iki kaydı da gösterip aradaki farkın açıklanmasını isteyin.
-
Yanıtın sınırlarını isteyin
Analizden doğrulanmış bilgileri, çıkarımları, bilinmeyenleri ve ek belgeyle yanıtlanabilecek soruları ayrı başlıklarla sunmasını isteyin. Her çıkarımın hangi kayıtlara dayandığını ve hangi noktada varsayım içerdiğini açıklatın.
-
Yeni belgeyle analizi güncelleyin
Sonradan bulunan belgeyi yeni bir belge olarak işaretleyin. Hangi bulgunun değiştiğini, hangisinin hâlâ doğrulanamadığını ve belgeler arasında yeni bir uyuşmazlık oluşup oluşmadığını yeniden kontrol edin.
Yapay zekâya nasıl temkinli bir yanıt verdirilir?
İsteğinize, belgenin eksik olduğunu ve bu eksiklikten kesin sonuç çıkarılmaması gerektiğini açıkça yazın. Örneğin şu yönerge kullanılabilir:
> “Yalnızca paylaştığım kayıtları incele. Her bulguda dayanak olan belgeyi belirt. Doğrudan belgede görülen bilgileri doğrulanmış bilgi, belgelerden çıkarılan olasılıkları çıkarım, yanıtlanamayan noktaları bilinmeyen olarak ayır. Eksik belgeyi işlemin gerçekleşmediğine veya belgenin hiç düzenlenmediğine kanıt sayma. Belgeler çelişiyorsa her iki kaydı ve farkı göster; dayanağı olmayan tek bir tutar ya da sonuç üretme. Hangi ek belge veya bilginin belirsizliği azaltabileceğini belirt.”
Bu yönerge, analizin dayanağını görünür kılmaya yardımcı olur; belgenin gerçekliğini veya hukuki anlamını kendiliğinden doğrulamaz.
Analizi kullanmadan önce kontrol edin
- Her rakamın hangi belgeye dayandığı belirtilmiş mi?
- Belgede açıkça görülen bilgi ile çıkarım birbirinden ayrılmış mı?
- Dosyada bulunmayan belge, hiç düzenlenmemiş veya işlem gerçekleşmemiş gibi sunulmuş mu?
- Fatura, dekont ve ekstrelerdeki tarih ya da tutar farkları açıkça gösterilmiş mi?
- Ödemenin hangi borca ait olduğu gibi açıkta kalan sorular belirtilmiş mi?
- Yapay zekânın güven ifadesi, bağımsız doğrulama yerine kullanılmış mı?
- Paylaşım öncesinde gereksiz hassas kişisel veya ticari bilgiler ayıklanmış mı?
Analiz hangi noktada yeterli olmayabilir?
Mevcut belgeler bir ödemenin tutarını gösterse bile, ödemenin hangi borca ait olduğu veya kayıtlar arasındaki farkın nasıl açıklanacağı açıkta kalabilir. Bu durumda yapay zekâdan alacağın varlığı, kesin tutarı ya da uyuşmazlığın nasıl sonuçlanacağı hakkında kesin hüküm çıkarmasını istemek yerine, hangi bilginin eksik olduğunu ve hangi kayıtların karşılaştırılması gerektiğini sorun.
Belgelerin muhasebe yönünden mutabakatı, kaynaklarının doğrulanması veya belirli bir dosyadaki hukuki sonuçları değerlendirme gerekiyorsa, incelemeyi ilgili kayıtları görebilecek bir muhasebe uzmanı ya da hukukçu ile yürütün. Yapay zekâ analizi, eksikleri ve sorulacak soruları düzenlemeye yardımcı olabilir; tek başına bu değerlendirmelerin yerine geçmez.
Belgenizin ne söylediğini görün
Tebligat, dilekçe ya da karar: belgenizi yükleyin ya da UYAP’tan aktarın; ne söylediği belgedeki yeri gösterilerek sade dille açıklansın.