Usulden ret ile esastan ret nasıl ayırt edilir?

Usulden ret, davanın esasına girilmeden, yargılamanın yürütülmesi için gerekli bir koşulun bulunmadığı veya tamamlanmadığı gerekçesiyle verilen ret kararıdır. Dava şartı, mahkemenin davanın esasını inceleyebilmesi için bulunması gereken koşullardan biridir. Görev, tarafların dava ehliyeti ve hukuki yarar, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.114’te sayılan dava şartları arasındadır.

Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden inceler. Eksiklik giderilebiliyorsa tamamlanması için kesin süre verir; verilen sürede eksiklik giderilmezse davayı usulden reddeder. Bu çerçeve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.115’te düzenlenmiştir.

Kaynaklarda “esastan ret” kavramının tanımı veya bu ret kararının hangi koşullarda verileceği açıklanmıyor. Bu nedenle kararın esasa ilişkin olup olmadığını, yalnızca kullanılan ifadeden hareketle kesinleştirmek mümkün değildir; kararın gerekçesi ve hüküm fıkrası birlikte incelenmelidir.

Kararın başlığındaki “usulden ret” veya “esastan ret” ifadesi yol gösterir; ancak tek başına yeterli olmayabilir. Gerekçe, mahkemenin ret kararına neden ulaştığını; hüküm fıkrası ise mahkemenin sonuç olarak neye karar verdiğini gösterir. İkisini birlikte okuyun.

Örneğin gerekçede gider avansının tamamlanmadığı veya davacının hukuki yararının bulunmadığı yazıyorsa, mahkemenin 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.114’teki bir dava şartını değerlendirmiş olması mümkündür. Gerekçede talebin dayandığı olgular ve delillerin incelenip talebin kabul edilmediği belirtiliyorsa kararın esas yönünden verilip verilmediğini, mahkemenin kullandığı ifadelerle birlikte değerlendirin. Örnekler, her dosyada aynı hukuki sonucu doğuracağı anlamına gelmez.

Kararda eksikliğin giderilmesi için süre verilip verilmediğine, bu sürede ne yapılmasının istendiğine ve mahkemenin eksikliğin tamamlanıp tamamlanmadığına ilişkin tespitine de bakın. Dosyada bir kaydın görünmemesi, ilgili işlemin hiç yapılmadığını tek başına kanıtlamaz.

Her usulden ret kararından sonra yeniden dava açılabileceği söylenemez. Sonuç, ret nedenine ve eksikliğin giderilip giderilemeyeceğine bağlıdır. Örneğin mahkeme giderilebilir bir dava şartı eksikliği için kesin süre vermiş ve eksiklik bu sürede tamamlanmamışsa, kararın gerekçesi ve dosyadaki işlemler incelenmelidir. Yeni dava açmanın mümkün olup olmadığı ve bunun doğuracağı sonuçlar, ret nedenine göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Mahkeme, dava şartı eksikliğini tespit ettiğinde giderilmesi mümkünse tamamlanması için kesin süre verir; eksiklik süresinde giderilmezse davayı usulden reddeder. Eksiklik hüküm anında giderilmişse, başlangıçtaki eksiklik nedeniyle davanın usulden reddedilemeyeceği de 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.115’te belirtilmiştir.

Bu nedenle yeni bir başvuru yapmadan önce kararın gerekçesini, verilen sürelere ilişkin tebligatları, mahkemeye sunulan belgeleri ve kararın kesinleşme durumunu karşılaştırın. Kaynaklar, her ret türü için yeniden dava açma hakkı veya başvuru süresi konusunda genel bir sonuç vermeye yeterli değildir.

Kesin hüküm, bir kararın kesinleşmesinden sonra, kanunda belirtilen koşullarla başka bir davada bağlayıcı sonuç doğurmasıdır. Kaynaklarda “esastan ret” kavramının tanımı bulunmadığından, bu ret türünün tek başına kesin hüküm sonucu doğurduğu söylenemez.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.303’e göre, bir hükmün başka bir davada maddi anlamda kesin hüküm oluşturabilmesi için ilk kararın şeklî anlamda kesinleşmiş olması; iki davanın taraflarının ve dava sebeplerinin aynı olması; ilk davanın hüküm fıkrası ile ikinci davanın talep sonucunun da aynı olması gerekir. Bir hüküm yalnızca karara bağlanan talepler hakkında kesin hüküm oluşturur.

Dolayısıyla kararın kesinleşme durumunu ve iki davanın taraf, sebep ve talep bakımından aynı olup olmadığını ayrı ayrı kontrol edin. Bu koşullar karşılaştırılmadan, önceki bir ret kararının yeni davayı kesin olarak engellediği sonucuna varılamaz.

Ret nedeninin bir dava şartı eksikliği olup olmadığı konusunda tereddüt varsa ya da yeni dava veya başka bir başvuru düşünülüyorsa, kararın sonucu dosyanın ayrıntılarına bağlı olabilir. Özellikle kesinleşme durumu, verilen süreler ve önceki davayla yeni davanın aynı olup olmadığı birlikte incelenmelidir.

Görüş alırken mahkeme kararını, tebligatları, dosyaya sunulan dilekçe ve belgeleri, varsa kesinleşme kaydını ve daha önce açılmış ilgili davaların kararlarını birlikte hazırlayın. Şu soruları yöneltebilirsiniz: “Ret hangi gerekçeye dayanıyor?”, “Eksiklik tamamlanabilir mi?”, “Karar kesinleşmiş mi?”, “Yeni dava, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.303 bakımından önceki davayla aynı taraf, sebep ve talep koşullarını taşıyor mu?”