Yapay zekânın olgu, iddia ve yorumu karıştırdığı nasıl anlaşılır?

Bu ayrım, bir cümlenin ne söylediğini ve hangi dayanağa sahip olduğunu anlamaya yarar:

• Olgu: Bir olayın gerçekleştiğini veya bir durumun var olduğunu anlatan, dayanaklarla doğrulanabilecek ifadedir. Örneğin, “E-posta 12 Mart’ta gönderildi.” Bu ifade ancak tarihi ve gönderimi destekleyen kayıtla karşılaştırıldığında doğrulanabilir.
• İddia: Bir tarafın ileri sürdüğü veya reddettiği anlatımdır. Örneğin, “Başvurucu, e-postanın kendisine ulaşmadığını söylüyor.” Bu cümle, başvurucunun ne söylediğini bildirir; e-postanın gerçekten ulaşıp ulaşmadığını tek başına göstermez.
• Yorum: Bir olay veya belge hakkında yapılan değerlendirmedir. Örneğin, “Bu yazışma taraflar arasındaki anlaşmayı kanıtlıyor.” Bu, belgenin içeriğinden çıkarılan bir sonuçtur ve belgeyle birlikte diğer ilgili kayıtlar da incelenmeden kesin olgu gibi sunulmamalıdır.

Temsili örnek: Bir taslakta “Ödeme yapılmadı ve karşı taraf sözleşmeyi ihlal etti.” yazıyor olsun. “Ödeme yapılmadı” cümlesi, ödeme kayıtlarıyla kontrol edilecek bir olgu anlatımıdır. “Karşı taraf sözleşmeyi ihlal etti” ise olaydan hukuki veya başka bir sonuç çıkaran değerlendirme olabilir. Cümlede bu ayrımın görünmemesi, iki ifadenin de aynı ölçüde kanıtlandığı anlamına gelmez.

Bir ifade birden fazla işlev taşıyabilir. “Davacı, teslimatın yapılmadığını ve bu nedenle sözleşmenin ihlal edildiğini ileri sürüyor” cümlesinde teslimatın yapılmadığı tarafın iddiası, sözleşme ihlali ise bu iddiaya dayalı değerlendirmedir.

Bazı dil işaretleri, bir cümlenin iddia mı yoksa değerlendirme mi olabileceğini fark ettirir. Bunlar tek başına doğruluk ölçütü değildir; cümlenin dayanağını bulmaya yardımcı olur.

• İddia bildiren ifadeler: “ileri sürüyor”, “beyan ediyor”, “savunuyor”, “iddia ediyor”. Bu ifadelerin ardından tarafın anlatımı gelir. Anlatımı, bağımsız biçimde doğrulanmış olay gibi aktarmayın.
• Kesinlik izlenimi veren ifadeler: “kesin olarak”, “açıktır”, “kanıtlanmıştır”, “hiç şüphesiz”. Cümlenin kesin tonda yazılması, dayanak belgenin bulunduğunu veya yeterli olduğunu göstermez.
• Sonuç çıkaran ifadeler: “bu nedenle”, “dolayısıyla”, “gösteriyor”, “kanıtlıyor”. Bunlar çoğu zaman bir olay veya belgeden sonuç çıkarıldığını gösterir. Sonucun hangi bilgiye dayandığını ayrıca belirleyin.
• Kaynağı belirsiz anlatımlar: “dosyaya göre”, “belgelerden anlaşıldığı üzere”, “kayıtlarda görülüyor”. Hangi dosyanın, belgenin veya kaydın kastedildiği açık değilse dayanağı bulunana kadar cümleyi doğrulanmış kabul etmeyin.

Bir cümlenin “iddia” diye nitelenmesi de içindeki her ayrıntının yanlış olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde, bir belgeye atıf yapılması da cümlenin belgenin içeriğini doğru yansıttığını tek başına göstermez.

Belgenin varlığı ile taslaktaki her yorumun doğruluğu aynı şey değildir. Örneğin bir e-posta, gönderilmiş bir mesajın içeriğini gösterebilir; ancak tek başına karşı tarafın mesajı okuduğunu veya mesajın hukuki sonucunu her durumda kanıtlamayabilir. Hangi çıkarımın yapılabileceği belgenin tamamına, düzenlenme biçimine, tarihine ve dosyadaki diğer bilgilere bağlıdır.

Bir dilekçe veya taraf beyanı, içinde anlatılan olayın ileri sürüldüğünü gösterir. Olayın gerçekleşip gerçekleşmediği ise başka dayanaklarla ayrıca incelenmelidir. Benzer biçimde, bir belgeyi bağlamından koparan alıntı, belgenin genel anlamını değiştirebilir.

Yapay zekâ metninde kaynak gösterilmesi de kaynak kontrolünün yerini tutmaz. Belgenin veya kararın asıl metnini bulup alıntının ve açıklamanın onunla uyuşup uyuşmadığını kontrol edin. Asıl kaynağa erişemiyorsanız, bilgiyi doğrulanmış gibi sunmayın.

Bir cümlenin olgu mu, iddia mı yoksa yorum mu olduğu tek başına dilinden anlaşılamıyorsa, cümleyi kesinleştirmek yerine belirsizliği kaydedin. Örneğin şu sorularla incelemeyi sürdürebilirsiniz: “Bu olay hangi belgeye dayanıyor?”, “Bu bilgi tarafın beyanı mı, yoksa başka bir kayıtta da var mı?”, “Bu sonuç kaynakta açıkça mı yazıyor, yoksa metni hazırlayanın çıkarımı mı?”

Metin gerçek bir dosyada kullanılacaksa, doğrulanamayan ifadeleri ve dayanak belgeleri birlikte ele alın. Özellikle belgenin anlamı, hukuki bir sonuca nasıl bağlandığı veya kaynak gösteriminin doğruluğu dosyanın gidişini etkileyebilecekse, bu noktaları bir hukuk uzmanına somut sorularla yöneltin. Bu rehber, belirli bir dosyanın hukuki sonucunu belirlemez.